W cieniu patriarchatu - Józef Franciszek Fert [KSIĄŻKA]

?Nieszczęsny kapitał wzajemnych niechęci, wrogości, nienawiści i nieporozumień gromadziliśmy przez wieki, lata i dni. Dziś odcinamy ?kupony? z tego ?bogactwa? ? jątrzące, zapiekłe w nieufności, zabójcze dla spójności społecznej. A choć korzeń tego zła tkwi tak głęboko w przeszłości, że większość z nas nawet przy najlepszej woli nie próbuje tam sięgać ? to przecież przynajmniej pewnego ?poczucia?, skąd to się wzięło i czy już nigdy nie wróci, wielu na pewno choć raz doświadczyło. A zaczęło się krystalizować bodajże podczas naszej ?jesieni średniowiecza?, widać to chociażby w Statucie piotrkowskim z 1496 roku, ograniczającym dość radykalnie wolność osobistą wieśniaków (przypisanie do m i e j s c a); pogłębiły tę erozję fundamentów człowieczeństwa ? i chrześcijaństwa ? prawa sądownicze, szczególnie deklaracja Zygmunta Starego z 1518 roku, w której władca zrzekał się rozsądzania spraw między panami i kmieciami, czym szeroko otworzył wrota dla upowszechnienia sądów patrymonialnych. Oznaczało to, że teraz pan stał się jedynym źródłem prawa i sędzią w swoim ?państwie?. Do czego może prowadzić taki woluntaryzm, widać po śladach szesnastowiecznych praktyk społeczno-prawnych; jak podają autorzy kompendium Cham i pan, pewna szlachcianka, wziąwszy w dzierżawę majątek klasztoru w Tyńcu, ogłosiła ?manifest? swej wszechwładzy wobec poddanych: ?Iżem, ja was chłopi u księdza opata kupiła, że mi was wolno męczyć, palić, ścinać i wieszać, nie tylko wam kazać robić?. ?Pańskie prawo? ? tak pokrótce chyba się nazywa ten korzeń zła; axis mundi ? dodaje echo... A co gorsza ? brak praw, historii, imion dotykający tej części społeczeństwa, która stanowiła przez setki lat zasadniczy, bo liczący ponad siedemdziesiąt procent ogółu, składnik ?narodu?!? ? J.F. Fert, Kultura pańszczyźniana, fragm. Zawartość książki tworzą trzy szkice społeczno-kulturalne oraz dodatek w postaci eseju Cypriana Norwida Emancypacja kobiet. Spoiwem rozważań zawartych w tych tekstach jest refleksja na temat źródeł społecznych podziałów nękających naród zamieszkujący dorzecza Wisły, Bugu i Odry. Profesor Józef Franciszek Fert, wybitny literaturoznawca, edytor, norwidolog, koncentruje swoją myśl tym razem na socjologii kultury polskiej XIX i pierwszej połowy XX wieku. Poczynając od zarania dziejów tego narodu, ukazuje utrwalony w naszej tożsamości rozziew pomiędzy warstwami społecznymi uprzywilejowanych (arystokracja, szlachta) i poddanych (chłopi), zaznaczający się chociażby w kanonicznym przez wieki systemie pańszczyzny, łagodzony w ciągu stuleci, ale żywy nawet jeszcze w pierwszej połowie XX wieku, czego przykładem była postawa kół sanacyjnych wobec postaci i myśli Wincentego Witosa. Patriarchalny układ sił społecznych nakładał się również na sposób postrzegania roli kobiety w kształtowaniu narodowej tożsamości, a o potrzebie wyrównywania różnic stanowych świadczyły już XIX-wieczne refleksje romantycznych i poromantycznych myślicieli i literatów (znamienny przykład przywołał autor w dodatku do swoich rozważań ? w postaci rzadko cytowanego tekstu Cypriana Norwida). Rozważania o patriarchalnej strukturze polskiego społeczeństwa okrasił autor wspomnieniami swojej drogi życiowej z progu chłopskiego domu w świat.